De vele gezichten van misogynie

Wat is misogynie? 

De Van Dale definieert misogynie als “vrouwenhaat” (Van Dale online, 2026). Het woord ‘misogynie’ komt uit het oude Grieks: miseo (μισέω = haten) en ginie (γυνή = vrouw). Maar zou een man die een vrouw slaat van zichzelf zeggen dat hij (alle) vrouwen haat? Misschien heeft hij wel een zorgzame moeder, een lieve dochter of een coole vrouwelijke collega. Patriarchale gendernormen zijn vol liefde voor onderdanige vrouwen in dienst van de man. 

In de woorden van Trump: "Ik heb veel vrouwelijke leidinggevenden [in dienst]. Zij leveren uitstekend werk. Ik betaal hun een enorm salaris. Zij verdienen geld voor mij." (Viebeck, 2015). Tegelijkertijd ondermijnt Trump gelijke rechten voor vrouwen en beschouwt hij ze als bezit waar hij mee kan doen en laten wat hij wil.

Misogynie kent vele gezichten en manifesteert zich in verschillende domeinen van de maatschappij en ons (dagelijks) leven: online, in het privéleven, in de politiek, in de media, in taal, gedrag en beeldvorming, maar ook in sociale normen, instituties en praktijken die vrouwen structureel benadelen. Vrouwen van kleur, vrouwen die tot een (religieuze) minderheid behoren, transvrouwen en vrouwen die niet voldoen aan traditionele normen rondom vrouwelijkheid, krijgen vaker te maken met misogynie. Bij hen kan misogynie bovendien samenkomen met andere vormen van discriminatie en stereotypering, waardoor verschillende vormen van uitsluiting zich opstapelen en elkaar versterken. Het kan zich uiten in het kleineren van vrouwen, het ontkennen van hun gelijkwaardigheid, het bestraffen van vrouwen die niet aan traditionele gendernormen voldoen of het rechtvaardigen van ongelijke behandeling. ‘Victim blaming’ is daar een voorbeeld van. Bij victim blaming wordt de verantwoordelijkheid bij het slachtoffer gelegd in plaats van bij de pleger van het geweld. Een veelvoorkomende gedachte hierbij is dat een vrouw zelf verantwoordelijk of medeschuldig zou zijn aan grensoverschrijdend gedrag of (seksueel) geweld, bijvoorbeeld omdat zij een kort rokje draagt.   

Als misogynie uitsluitend wordt opgevat als vrouwenhaat, lijkt bijna niemand misogyn. Maar daarmee blijft onverklaard waarom vrouwen wel systematisch worden bestraft wanneer zij traditionele gendernormen overschrijden. 

Misogynie als handhavend mechanisme 

Volgens de hedendaagse feministische literatuur moeten we misogynie daarom niet alleen zien als een persoonlijke opvatting of houding, maar ook als een maatschappelijk en structureel mechanisme dat de ondergeschikte positie van vrouwen handhaaft en ervoor zorgt dat eigenschappen, gedragingen en waarden die als ‘vrouwelijk’ worden beschouwd, lager worden gewaardeerd. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting in het bestraffen van vrouwen die zich niet aan de traditionele gendernormen houden, evenals van mensen die deze normen ter discussie stellen.  

Zo uit misogynie zich onder meer in weerstand tegen vrouwen in leiderschapsposities, bijvoorbeeld in de vorm van online haat tegen vrouwen in de politiek (zoals de uitspraak “Ga toch aardappelen schillen"), maar ook in traditionele media of in sollicitatiegesprekken waar vrouwen vaker vragen krijgen over hun privéleven of op hun uiterlijk worden beoordeeld en veroordeeld.  

Dit geeft het signaal af dat vrouwen ondergeschikt zijn aan mannen en niet thuishoren in de politieke en andere invloedrijke posities of in het publieke leven. We zien het ook terug in bedreiging of intimidatie van vrouwen die zich publiekelijk uitspreken en aanvallen op individuen of organisaties die zich inzetten voor gendergelijkheid. Onderzoek laat zien dat vrouwen van kleur binnen misogynie met een stapeling van gender- en raciale vooroordelen te maken krijgen, waardoor zij vaker worden bevraagd en ondermijnd in hun professionele positie, in de politiek en op andere terreinen. Misogynie speelt een grote rol in de opkomende anti-genderbeweging en in de manosphere, waar het functioneert als een mechanisme om patriarchale (en heteronormatieve) normen te bewaken. In de anti-genderbeweging worden feminisme, gendergelijkheid en lhbti+-emancipatie neergezet als bedreigingen voor traditionele genderrollen en gezinsvormen. Binnen de manosphere worden feminisme en vrouwenemancipatie voorgesteld als een bedreiging voor de positie en status van mannen, terwijl traditionele genderverhoudingen worden verheerlijkt.  

Misogynie versus seksisme 

Professor Kate Manne onderscheidt misogynie van seksisme: misogynie handhaaft, seksisme rechtvaardigt. Seksisme is een ideologie die de dominantie van de man over de vrouw als ‘natuurlijk’ voorstelt. Genderstereotiepe denkbeelden spelen hierin een belangrijke rol. Zo leeft bijvoorbeeld het idee dat vrouwen van nature zorgzamer zijn dan mannen, terwijl mannen beter zouden zijn toegerust om kostwinner te zijn.  

Misogynie is als het ware de agressieve toezichthouder, bewaker en handhaver van deze ideologie. Zolang een vrouw gehoorzaam, dienstbaar en zorgzaam blijft heeft een man volgens deze redenering überhaupt geen reden om vrouwen te haten. Maar als een vrouw “haar plek niet kent”, fluit de misogyn haar terug. Met andere woorden, als een vrouw de patriarchale genderrolverdeling overschrijdt, vindt de misogyn daar wat van. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer vrouwen die politieke leiderschapsrollen vervullen worden uitgescholden, geïntimideerd of niet serieus worden genomen.  

Binnen de misogyne logica heeft een man die een vrouw slaat daar vast ook wel een reden voor: zij zou hem wellicht hebben geprovoceerd (was ze vreemdgegaan?), onvriendelijk hebben behandeld (had ze hem afgewezen?), uitdagende outfits hebben gedragen (wilde ze hem of andere mannen versieren?) of een egoïstische carrièreplanning hebben (wilde zij meer verdienen dan een/haar man?). 

Klik hier om de hele publicatie over misogynie te lezen.

Conclusie 

De vele gezichten van misogynie laten zien dat dit fenomeen zich niet beperkt tot vrouwenhaat. Misogynie manifesteert zich in de reacties op vrouwen die niet conform traditionele gendernormen leven of zich gedragen, in online intimidatie, in de manosfeer en in bewegingen die gender-emancipatie als een bedreiging afschilderen.  

Het perspectief van Kate Manne laat zien dat misogynie fungeert als een mechanisme waarmee patriarchale normen worden gehandhaafd en vrouwen die deze normen uitdagen, worden teruggefloten. Dit helpt om misogynie beter te herkennen, ook in minder zichtbare vormen, zoals binnen de anti-genderbeweging. Het wordt tijd dat de van Dale de definitie van misogynie aanpast.