Nederland wil vooroplopen op het gebied van gendergelijkheid, maar die ambitie staat onder druk. Verschillende internationale ranglijsten en onderzoeken laten zien dat Nederland terrein verliest. Op Prinsjesdag stuurde het kabinet de nieuwe emancipatienota 2027–2030 naar de Tweede Kamer, waarin de beleidsdoelen voor de emancipatie van vrouwen en lhbti+ personen worden toegelicht. Atria ziet drie belangrijke aandachtspunten om deze ambities waar te maken.
Nederland wil vooroplopen op het gebied van gendergelijkheid, maar die ambitie staat onder druk. Verschillende internationale ranglijsten en onderzoeken laten zien dat Nederland terrein verliest. Op Prinsjesdag stuurde het kabinet de nieuwe emancipatienota 2027–2030 naar de Tweede Kamer, waarin de beleidsdoelen voor de emancipatie van vrouwen en lhbti+ personen worden toegelicht. Atria ziet drie belangrijke aandachtspunten om deze ambities waar te maken.
Een concreet doel in de emancipatienota Vrijheid telt! [PDF] is dat Nederland in 2030 weer in de top 3 van de Gender Equality Index van het Europees Instituut voor gendergelijkheid staat. In 2025 stond Nederland op de vijfde plaats. Ook op de wereldwijde Global Gender Gap Index daalde Nederland in 2026 naar de 46e plaats, drie plaatsen lager dan in 2025. In 2008 stond Nederland nog in de top 10.
Daarnaast werd Nederland afgelopen jaar kritisch aangesproken door het comité dat toeziet op de naleving van het VN-Vrouwenverdrag.
Om de doelen te behalen, moet het kabinet gendergelijkheid bevorderen en de uitvoering van internationale verplichtingen versnellen. Atria is positief over de erkenning dat gendergelijkheid een fundamentele voorwaarde is voor een veilige, rechtvaardige en vrije samenleving. Tegelijkertijd vraagt dit om structureel beleid, voldoende middelen en een langetermijnvisie.
1. Pak de grondoorzaken van ongelijkheid aan
Het is goed dat er aandacht is voor stereotypen en schadelijke normen als grondoorzaken van ongelijkheid. Genderstereotiepe denkbeelden, ongelijke machtsverhoudingen en beperkende sociale normen houden genderongelijkheid in stand. Zo bleek uit ons onderzoek Vrij om te kiezen? dat genderstereotypen doorwerken in de studie- en beroepskeuzes van jongvolwassenen en in de taakverdeling in het huishouden.
Benader vrouwen- en lhbti+-emancipatie in samenhang
In de emancipatienota behandelt de overheid vrouwenemancipatie en lhbti+-emancipatie als aparte beleidsdomeinen. Aandacht voor beide groepen is belangrijk, maar aan beide vormen van emancipatie en achterstelling liggen deels dezelfde conservatieve denkbeelden en schadelijke normen ten grondslag.
Het is daarom belangrijk deze samenhang te erkennen en gezamenlijk aan te pakken. Maatregelen voor vrouwenemancipatie mogen niet ten koste gaan van lhbti+-emancipatie. Anders ontstaat het risico dat beide worden gezien als een zero-sum game, waarbij aandacht en middelen voor de ene groep ten koste gaan van de andere. Dit is een schadelijk frame dat uitsluiting in de hand kan werken.
Blijf gendergerelateerd geweld als zodanig benoemen
In de vorige emancipatienota van het kabinet-Schoof werden verwijzingen naar gender en gendergelijkheid geschrapt of afgezwakt. Atria is daarom verheugd dat deze begrippen terugkeren. Ze erkennen dat maatschappelijke structuren en stereotypen ongelijkheid, discriminatie en uitsluiting in stand houden. Atria adviseert de termen gender, gendergelijkheid en gendergerelateerd geweld te blijven gebruiken.
Toch vervangt de emancipatienota de term gendergerelateerd geweld door geweld tegen vrouwen. Dat is een achteruitgang ten opzichte van nationale en internationale ontwikkelingen rond vrouwenrechten en emancipatie (zie ook de analyse van het emancipatiebeleid in Nederland).
De term gendergerelateerd geweld maakt duidelijk dat geweld samenhangt met bredere maatschappelijke oorzaken en gendernormen. Dit perspectief is essentieel voor gendersensitief beleid en structurele preventie. De term geweld tegen vrouwen kan geweld reduceren tot een vrouwenprobleem, waardoor victim blaming en symptoombestrijding op de loer liggen.
Investeer in langdurige preventie en cultuurverandering
Bij de preventie van gendergerelateerd geweld, waaronder (ex-)partnergeweld en seksueel geweld, is het belangrijk om genderstereotypen en schadelijke sociale normen te doorbreken. Dit vraagt om een langetermijnvisie en langdurige inzet.
Atria vindt het positief dat staatssecretaris Tiele de lessen uit het Nationaal Actieprogramma Aanpak Seksueel Grensoverschrijdend Gedrag en Seksueel Geweld (NAP) meeneemt. De nota richt zich op het actief bestrijden van seksisme, stereotypen en schadelijke opvattingen die geweld kunnen normaliseren of rechtvaardigen.
De handreiking De piramide van geweld, mede-ontwikkeld door Atria binnen de alliantie Act4Respect, laat zien hoe stereotiepe opvattingen over seksualiteit, relaties en gender en microagressies op basis van sekse, gender of seksuele oriëntatie bijdragen aan een cultuur waarin geweld wordt genormaliseerd. Ook onderzoek naar seksueel geweld tegen bi+-vrouwen en intersekse personen benadrukt het belang van dit perspectief.
Veranker een intersectioneel perspectief
De emancipatienota besteedt weinig aandacht aan intersectionele ongelijkheden, behalve bij de economische zelfstandigheid van migrantenvrouwen. De emancipatienota 2022–2025 besteedde hieraan een afzonderlijke paragraaf.
Een intersectioneel perspectief is nodig om rekening te houden met de wisselwerking tussen gender en bijvoorbeeld afkomst, seksuele oriëntatie, genderidentiteit, beperking en sociaaleconomische positie. Zonder dit perspectief sluit beleid onvoldoende aan bij de uiteenlopende ervaringen en behoeften van verschillende groepen.
Aanbevelingen
Zet in op langdurige primaire preventie en cultuurverandering, met aandacht voor genderstereotypen en schadelijke sociale normen.
Blijf gendergerelateerd geweld als zodanig benoemen en aanpakken, inclusief de maatschappelijke oorzaken.
Benader vrouwenemancipatie en lhbti+-emancipatie in samenhang en voorkom een zero-sum-frame.
Veranker een intersectioneel perspectief in het emancipatiebeleid.
2. Maak gendergelijkheid een verantwoordelijkheid van de hele overheid
De staatssecretaris zet vooral in op voorwaardenscheppend beleid: naast wet- en regelgeving wil de overheid gunstige omstandigheden creëren en maatschappelijke beweging en bewustwording stimuleren. Atria onderschrijft het belang hiervan, maar benadrukt dat ook moet worden getoetst en geëvalueerd of beleid gendersensitief wordt ontwikkeld en uitgevoerd.
Veranker gendermainstreaming in de beleidscyclus
De emancipatienota besteedt weinig aandacht aan gendermainstreaming, gendersensitief beleid en interdepartementale samenwerking. In de nota 2022–2025 was hiervoor meer aandacht.
De gendertoets wordt in de nieuwe nota wel genoemd, maar de toepassing blijft te vrijblijvend. Er wordt niet structureel over gerapporteerd, de relevantie wordt soms ten onrechte uitgesloten en de toets wordt niet altijd bij de ontwikkeling van beleid ingezet.
Het tegengaan van genderstereotypen en het integreren van een genderperspectief moeten daarom onderdeel zijn van de volledige beleidscyclus: van beleidsontwikkeling tot uitvoering, monitoring en evaluatie.
Zorg voor voldoende kennis, capaciteit en verantwoording
Omdat veel maatregelen bij afzonderlijke ministeries liggen, moet het kabinet zorgen voor voldoende genderspecifieke expertise, capaciteit en prioriteit binnen de gehele overheid. Ook is het belangrijk dat kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties structureel worden betrokken bij de ontwikkeling en evaluatie van beleid.
Daarnaast moet de overheid verantwoording afleggen over de toepassing van genderanalyses en de effecten van beleid. De huidige gendertoets is daarvoor niet voldoende: duidelijke verantwoordelijkheden, structurele monitoring en een minder vrijblijvende toepassing zijn noodzakelijk om te voorkomen dat beleid bestaande ongelijkheden onbedoeld in stand houdt of vergroot.
Werk met een langetermijnvisie
Structurele ongelijkheid vraagt om een langetermijnvisie en concrete doelen. Binnen het programma Economische Veerkracht van Vrouwen (EVV), waar Atria partner is, is hier onderzoek naar gedaan. De opbrengsten zijn onder andere gebundeld in het inspiratiemagazine Bouwen aan de economische veerkracht voor vrouwen en daarnaast te vinden in de binnenkort te verschijnen handreiking Meer vrouwen aan het werk: handvatten voor lokale beleidsmakers.
Ook voor de preventie van gendergerelateerd geweld is langdurige inzet nodig. Losse maatregelen zijn onvoldoende om diepgewortelde maatschappelijke normen en structuren te veranderen.
Aanbevelingen
Veranker gendermainstreaming in de volledige beleidscyclus.
Vergroot de kennis, expertise en capaciteit voor gendersensitief en intersectioneel beleid bij alle ministeries.
Maak genderanalyses minder vrijblijvend en zorg voor transparante verantwoording.
Betrek kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties structureel bij beleid.
Werk met een langetermijnvisie en concrete doelen.
3. Neem digitale dreigingen voor gendergelijkheid serieus
Atria is positief over de aandacht voor de gevolgen van digitale technologie, schadelijke desinformatie en de rol van de anti-genderbeweging. Het kabinet noemt onder meer nieuwe kerndoelen voor digitale geletterdheid en burgerschap, onderzoek naar schadelijke anti-gendernarratieven en de manosphere, en het betrekken van jongens en mannen bij emancipatie.
Ook is er aandacht voor de impact van online haat tegen vrouwelijke politici. Ons onderzoek naar de omvang, aard en gevolgen van online agressie en geweld tegen vrouwelijke politici wordt daarbij benoemd.
Pak schadelijke online gendernormen aan
Online stromingen zoals de manosphere kunnen rigide gendernormen, seksisme en misogynie versterken. Ook online haat en homo-, bi- en transfobe uitingen dragen bij aan een cultuur waarin discriminatie en geweld worden genormaliseerd. Europees onderzoek laat zien dat jongens conservatiever worden in hun overtuigingen. Dit kan deels samenhangen met online invloeden.
Atria doet momenteel een verkennend onderzoek naar de manosphere en de ervaringen van jongens en jonge mannen tussen zestien en dertig jaar met sociale media.
Het is belangrijk om niet alleen desinformatie te bestrijden, maar ook te onderzoeken hoe online omgevingen genderstereotypen versterken. Daarbij moet aandacht zijn voor de rol van Big Tech en sociale-mediaplatforms bij de verspreiding van desinformatie en anti-gendergedachtegoed, en voor hun verantwoordelijkheid op het gebied van mensenrechten, privacy en veiligheid.
Besteed meer aandacht aan gendergelijkheid in technologie en AI
Vrouwen zijn ondervertegenwoordigd in opkomende beroepen: slechts 18% van de mensen in ICT-beroepen is vrouw. De emancipatienota richt zich vooral op het vergroten van de instroom in techniek. Volgens VHTO hangt de ondervertegenwoordiging echter ook samen met de cultuur in de techsector, waardoor vrouwen zich er niet altijd thuis voelen en vaker uitstromen. Daarom is ook cultuurverandering nodig om vrouwen te behouden en doorgroeimogelijkheden te verbeteren.
Opvallend is dat AI nergens expliciet wordt genoemd in de emancipatienota. AI en algoritmen kunnen genderstereotypen en bestaande ongelijkheden reproduceren en versterken. Dat vraagt om aandacht, zeker nu overheden en bedrijven steeds vaker algoritmen en AI inzetten bij besluitvorming.
Ook andere digitale ontwikkelingen kunnen gevolgen hebben voor de veiligheid en privacy van vrouwen. Denk aan stalking en intieme terreur via gps-tracking en het Internet of Things, drones met camera's, camerabrillen en FemTech. De overheid moet onderzoeken welke maatregelen nodig zijn om mensenrechten, privacy en veiligheid te waarborgen.
Aanbevelingen
Vergroot de kennis over genderstereotypen, vooroordelen en sociale normen bij de ontwikkeling van technologie.
Onderzoek hoe digitalisering de veiligheid van vrouwen en gendergelijkheid beïnvloedt, waaronder stalking, intieme terreur en privacyrisico's.
Besteed aandacht aan de rol van Big Tech en de relatie met de anti-genderbeweging, onder meer bij de verspreiding en financiering van desinformatie.
Houd technologiebedrijven en sociale-mediaplatforms verantwoordelijk voor mensenrechten, privacy en veiligheid.
Besteed aandacht aan AI en algoritmen en hun mogelijke gevolgen voor gendergelijkheid.
Bevorder een inclusievere cultuur in de technologiesector, zodat vrouwen niet alleen instromen, maar er ook kunnen blijven werken en doorgroeien.
