De jaarlijkse VN-Vrouwentop, de Commission on the Status of Women (CSW), is dit jaar na moeizame onderhandelingen afgesloten met nieuwe internationale afspraken over gendergelijkheid. Voor het eerst in zeventig jaar werd de slotverklaring niet via consensus aangenomen, maar via een stemming onder VN-lidstaten. Ondanks pogingen van conservatieve landen om de tekst af te zwakken, werd het document uiteindelijk met een ruime meerderheid aangenomen.
De jaarlijkse VN-Vrouwentop, de Commission on the Status of Women (CSW), is dit jaar na moeizame onderhandelingen afgesloten met nieuwe internationale afspraken over gendergelijkheid. Voor het eerst in zeventig jaar werd de slotverklaring niet via consensus aangenomen, maar via een stemming onder VN-lidstaten. Ondanks pogingen van conservatieve landen om de tekst af te zwakken, werd het document uiteindelijk met een ruime meerderheid aangenomen.
In dit artikel bespreken we hoe de onderhandelingen verliepen, welke politieke spanningen een rol speelden en wat de uiteindelijke ‘Agreed Conclusions’ betekenen voor vrouwenrechten wereldwijd. Ook gaan we in op de belangrijkste vooruitgang, de gemiste kansen en de rol van maatschappelijke organisaties tijdens de conferentie.
Moeizame onderhandelingen
Na weken van intensieve onderhandelingen hebben VN-lidstaten nieuwe afspraken over gendergelijkheid aangenomen tijdens de Commission on the Status of Women (CSW).
Het proces verliep moeizaam: conservatieve lidstaten probeerden de slottekst steeds verder af te zwakken. Vlak voor de stemming dienden de Verenigde Staten nog amendementen in om de tekst minder inclusief te maken. Deze voorstellen zouden een grote stap achteruit betekenen ten opzichte van eerder gemaakte afspraken. Na een oproep van staatssecretaris Judith Tielen namens de Europese Unie om over de amendementen te stemmen, verwierp een meerderheid van de lidstaten deze voorstellen. Daarna werd het slotdocument met ruime meerderheid aangenomen.
Toen de uitslag op de schermen in de General Assembly Hall verscheen, ontstond er een staande ovatie: alleen de Verenigde Staten stemden tegen. Voor veel aanwezigen, waaronder maatschappelijke organisaties, betekende dit niet alleen een aangenomen tekst, maar ook een mislukte poging om het proces te ondermijnen. Eerder op de dag had een brede internationale coalitie van feministische organisaties lidstaten al opgeroepen om niet te zwichten onder de druk van conservatieve landen.
Discussie over taal
Het thema van deze CSW is toegang tot het recht en gerechtigheid voor alle vrouwen en meisjes. Toch was er, net als in voorgaande jaren, vooral veel discussie over taal rondom seksuele en reproductieve gezondheid en rechten, participatie van meisjes en jonge vrouwen en taal over inclusie en diversiteit.
Ook was er veel discussie over de term ‘gender’. Conservatieve landen wilden de hele term uit het document halen of desnoods inperken tot ‘mannen en vrouwen’. Dat zou een grote stap terug zijn en doet geen recht aan de diversiteit van mensen en de culturele en maatschappelijke denkbeelden die genderongelijkheid in stand houden.
Bovendien is deze taal al in 1995 in de Beijing Declaratie en Platform voor Actie (BPfA) en opeenvolgende slotverklaringen vastgelegd en daarmee de absolute ondergrens. De Beijing Declaration and Platform for Action is dé VN-blauwdruk voor vrouwenrechten en gendergelijkheid, onderschreven door 189 landen. Elk jaar zou de CSW moeten voortbouwen op de afspraken die in deze declaratie zijn vastgelegd.
Politieke verschuivingen en de anti-genderbeweging
Dit jaar was er weer een duidelijk gecoördineerde oppositie vanuit de groeiende anti-genderbeweging, die in onderhandelingen sterk vertegenwoordigd werd door conservatieve lidstaten die anti-genderstandpunten innamen. Ook het Vaticaan, dat formeel alleen een observerende rol heeft, was zeer actief in de discussie. Sommige landen die eerder progressieve taal steunden, waren dit jaar terughoudender. Daarnaast was er meer verdeeldheid binnen regio’s die doorgaans als gezamenlijk blok onderhandelen.
De ontwrichtende invloed van de Trump-regering was dit jaar ook duidelijk merkbaar. Sinds dit jaar zijn de VS ook lid van de CSW. De VS probeerden het proces op meerdere manieren te belemmeren. Zo deden ze eerst niet mee aan de onderhandelingen, om vervolgens tegen het einde met allerlei voorstellen te komen om paragrafen te schrappen en de aanname van de slotverklaring te blokkeren.
Dat de slotverklaring uiteindelijk toch is aangenomen, zij het door middel van stemming, is een grote overwinning. Het laat zien dat het bevorderen van gendergelijkheid nog steeds op de internationale agenda staat en lidstaten zich hieraan nog steeds willen committeren.
Participatie van maatschappelijke organisaties
Door de aanpassingen in het onderhandelingsproces was het voor maatschappelijke organisaties in Nederland dit jaar moeilijker om de onderhandelingen te volgen en te beïnvloeden. Joyce Brummelman, de Nederlandse NGO-vertegenwoordiger van dit jaar, is eerder naar New York gevlogen en was als een van de weinige vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties aanwezig in de zaal. Lees hier over haar ervaringen.
Vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties uit de 75 landen die uit de VS worden geweerd, of voor wie het onveilig is om naar de VS te reizen vanwege hun achtergrond of identiteit, konden niet aanwezig zijn. Verder bleef de inperking van de participatie van maatschappelijke organisaties grotendeels onzichtbaar (je ziet immers niet wie er niet bij is), maar zij werd wel degelijk gevoeld en opgemerkt tijdens CSW-evenementen. De vraag is vervolgens wat er uiteindelijk van deze onderhandelingen is terug te zien in de inhoud van het slotdocument.
Uitkomst van onderhandelingen
De uitkomsten van de onderhandelingen zijn vastgelegd in de zogeheten Agreed Conclusions. Onderzoekers Maya Declich en Paula Thijs van Atria maakten een eerste analyse van deze tekst. Daaruit blijkt dat de afspraken zowel vooruitgang als duidelijke tekortkomingen bevatten.
De tekst is dit jaar veel korter dan in voorgaande jaren. Hierdoor is er minder ruimte om eerder geboekte vooruitgang te benoemen en eerdere afspraken opnieuw onder de aandacht te brengen. Conservatieve landen hebben uiteindelijk veel voorbehouden en afzwakkende formuleringen in de tekst weten op te nemen die mensenrechten en internationaal recht ondermijnen en de afspraken minder sterk maken. Desondanks is er toch op een aantal punten vooruitgang geboekt.
Vooruitgang
Op het thema van de CSW dit jaar, ‘toegang tot recht’, zijn belangrijke stappen gezet:
Sterke aanbevelingen om de toegang tot het recht te verbeteren, onder andere door de ervaringen en behoeftes van vrouwen en meiden centraal te stellen in het rechtssysteem en betaalbare of gratis rechtsbijstand te bieden.
Een sterke paragraaf over het recht van vrouwen om veilig en betaald te kunnen werken.
Erkenning dat vrouwen en meiden onevenredig worden gecriminaliseerd en opgesloten door discriminerende wetten en beleid.
Erkenning van de situatie en behoeftes van vrouwen en meiden in detentie en gevangenschap. En aanbevelingen om hun rechten beter te beschermen.
Erkenning van de disproportionele impact van conflicten en humanitaire crises op vrouwen en meisjes, en van de aanhoudende feminisering van armoede.
Maatregelen om gendergerelateerd geweld te bestrijden, onder andere door toegankelijke en slachtoffergerichte ondersteuning te garanderen.
Ook is er nog steeds aandacht voor de diverse situaties van vrouwen en meiden en dat zij met meerdere, elkaar versterkende vormen van discriminatie te maken kunnen krijgen. Denk aan vrouwen met een handicap, migratieachtergrond, jongeren of juist oudere vrouwen.
Gemiste kansen en achteruitgang
Veel voorbehouden en afzwakkende formuleringen die lidstaten minder verantwoordelijkheid laten nemen.
Geen verwijzing naar lichamelijke integriteit en zelfbeschikking (terwijl dit wel wordt benoemd in de Beijing Declaration and Platform for Action).
Geen expliciete benoeming van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (alleen in afgezwakte vorm).
Geen expliciete benoeming van (gender)diversiteit, seksuele oriëntatie en intersectionaliteit.
Een zorgelijke paragraaf over familiegericht beleid die ruime kan bieden voor het inperken van de rechten van vrouwen en meiden.
Geen aparte paragraaf meer over financiering en participatie van maatschappelijke organisaties, feministische groepen, jongeren en mensenrechtenverdedigers.
Nederlandse delegatie in gesprek met maatschappelijke organisaties
Op de tweede dag van de CSW was er een briefing voor Nederlandse maatschappelijke organisaties met de Nederlandse delegatie in New York. Daarbij was ook Staatssecretaris voor Onderwijs en Emancipatie Judith Tielen aanwezig, samen met collega’s uit Den Haag van de ministeries van Buitenlandse Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, en medewerkers van de Permanente Vertegenwoordiging in New York.
Op de vijftiende dag van haar nieuwe rol als staatssecretaris maakte Judith Tielen tijd om aanbevelingen, vragen en verzoeken van maatschappelijke organisaties te horen. Ze maakte duidelijk dat haar visie op emancipatie draait om gelijkwaardigheid als kompas bij het afwegen van complexe dilemma’s en prioriteiten. "Mensen en families, hoe die er ook uitzien, moeten gelijkwaardig worden behandeld en gelijke kansen krijgen."
Aanbevelingen voor implementatie
Tijdens de NGO briefing presenteerde Maya Declich, onderzoeker bij Atria, namens het maatschappelijk middenveld aanbevelingen voor de implementatie van de Agreed Conclusions van de CSW in Nederland:
Maak juridische hulp toegankelijk voor iedereen, dus ook voor alle vrouwen en meiden.
Zorg dat het rechtssysteem beter werkt voor overlevers/slachtoffers van gendergerelateerd geweld.
Zorg dat alle vrouwen en meiden toegang hebben tot seksuele en reproductieve gezondheid en rechten.
Betrek maatschappelijke organisaties actief bij alle beleid over gendergelijkheid.
Spreek je als Nederlandse overheid pro-actief uit voor gendergelijkheid, vrouwen- en LHBTQI+ rechten en neem actie tegen de anti-gender en anti-rechten beweging.
Na de CSW organiseren WO=MEN en Atria een debriefingsbijeenkomst. De debriefing biedt gelegenheid om de internationale afspraken te vertalen naar concreet Nederlands beleid. Daarmee kan worden bepaald hoe Nederland de gemaakte afspraken over gendergelijkheid en toegang tot het recht daadwerkelijk gaat uitvoeren.
