Alles wat je wil weten over de vrouwenbeweging vind je bij Atria. Dit archief bestaat al negentig jaar en verhuist deze maand van Amsterdam naar Utrecht, waar het haar collectie opnieuw zal ontsluiten. Directeur Karin van der Heiden: "Met ons werk dragen we bij aan de strijd voor gendergelijkheid."
Alles wat je wil weten over de vrouwenbeweging vind je bij Atria. Dit archief bestaat al negentig jaar en verhuist deze maand van Amsterdam naar Utrecht, waar het haar collectie opnieuw zal ontsluiten. Directeur Karin van der Heiden: "Met ons werk dragen we bij aan de strijd voor gendergelijkheid."
Interview met Karin van der Heiden, door Pam van der Veen, in UITagenda Utrecht, juni 2026.
Atria, een van ’s werelds oudste en rijkste archieven op het gebied van emancipatie neemt haar intrek in de voormalige rechtbank in Utrecht. Daar, op de Hamburgerstraat, begint het kennisinstituut een nieuw hoofdstuk. Weliswaar noodgedwongen, aldus directeur Karin van der Heiden: de huur in Amsterdam werd onbetaalbaar. Maar de verhuizing biedt ook kansen, benadrukt ze. "We verheugen ons op onze vestiging in Utrecht. Het is een stad waar de vrouwenbeweging van oudsher heel actief is. Kijk bijvoorbeeld naar Savannah Bay, een van de eerste feministische boekhandels in Nederland. En we zitten midden in het centrum, vlak bij instituten als de Universiteit Utrecht, de Bibliotheek, het Catharijne Convent en het Centraal Museum. En in hetzelfde gebouw als Het Utrechts Archief. We hopen in de toekomst dan ook veel samenwerkingen aan te gaan."
Sleutelmoment
Qua feministisch erfgoed heeft Utrecht inderdaad een reputatie. Zo werden er vrouwenstakingen en abortusdemonstraties georganiseerd, met als hoogtepunt het Dolle Mina-protest tijdens een gynaecologencongres in 1970. De iconische foto van de vrouwen met ‘Baas in eigen buik’ op hun lijf geschreven? Die is gemaakt in Utrecht. De actie trok veel media-aandacht en was een sleutelmoment in de strijd voor abortusrechten in Nederland.
Maar de geschiedenis gaat veel verder terug: de Utrechtse Anna Maria van Schurman was in 1636 de eerste vrouwelijke student in Nederland. Ze mocht colleges volgen aan de UU, op voorwaarde dat ze zich verborg in een nis achter een gordijn. De eerste vrouwelijke gynaecoloog van ons land kwam ook uit Utrecht. In 1880 werd Catharina van Tussenbroek toegelaten tot de UU om geneeskunde te studeren. Ze baande zich een weg in de door mannen gedomineerde wereld van de medische wetenschap en bepleitte het arbeidsrecht voor vrouwen.
Blinde vlekken
Het zijn deze en talloze andere verhalen die je kunt vinden in het archief van Atria. Veel daarvan zijn vastgelegd in (gefilmde) interviews met de mensen die ze konden navertellen. Oral history is een expertise van Atria, en een bewezen manier om niet-formele geschiedenis in kaart te brengen. En om de blinde vlekken van de ‘officiële’ geschiedschrijving in te vullen, aldus Karin, die zelf historicus is. "Zo laten we zien wat er de afgelopen negentig jaar veranderd is, maar ook wat er nog altijd niet veranderd is. Hoe kan het bijvoorbeeld dat we al honderd jaar over gelijke beloning voor vrouwen en mannen discussiëren, maar dat nog altijd niet hebben bereikt? Als kennisinstituut tonen wij aan welke mechanismen daarachter zitten."
Behalve een archief is Atria namelijk ook een plek voor wetenschappelijk onderzoek. Daarbij richt ze zich niet alleen op economische ongelijkheid, maar ook op thema’s als zelfbeschikking, femicide en genderstereotypering. Ook deed Atria recent onderzoek naar binnenlandse adoptie en afstand tussen 1956 en 1984, toen naar schatting 13.500 ongehuwde zwangere meisjes en vrouwen onder zware maatschappelijke druk werden gezet om hun kind af te staan. Onderzoekers tekenden de persoonlijke ervaringen van afstandsouders, afstandskinderen, pleeg- en adoptieouders op in een rapport. Daaruit zijn verschillende aanbevelingen voor beleidsmakers voortgekomen.
Vooroordelen
Onderzoeken en vastleggen: dat is de werkwijze van Atria. "We mengen ons niet zelf in het debat, maar voorzien degenen die dat debat wél gaan voeren van de juiste informatie," zegt Karin. "Dat was bij de oprichting in 1936 ook het doel: met feiten en kennis de vooroordelen over vrouwen bestrijden en genderongelijkheid verkleinen. Bijvoorbeeld door beleidsmakers er met harde cijfers van te overtuigen dat vrouwen wel degelijk geschikt waren voor zogenaamde mannenberoepen."
In de loop der jaren zijn de thema’s veranderd, maar Atria stelt zich nog altijd als taak om kennis over de positie van vrouwen voor een breed publiek toegankelijk te maken. Of het nu gaat over online haat tegen vrouwelijke politici of over het effect van klimaatverandering op gendergelijkheid.
"We doen fundamenteel werk waarmee we bijdragen aan een strijd die al heel lang gevoerd wordt, en die we moeten blijven voeren, vrees ik. In de tweeënhalf jaar dat ik nu directeur ben, heb ik dat steeds nodiger zien worden. Het is beklemmend om te zien hoe er aan verworvenheden wordt getornd, zoals veilige abortus en transrechten. Gekmakend."
Vaandels en buttons
Behalve uit onderzoekspublicaties en interviews bestaat de collectie van Atria uit onder meer de papieren nalatenschap van bekende vrouwen als Aletta Jacobs. Maar ook uit de archieven van abortusactiegroep Women on Waves en van de Molukse vrouwengroep Kelompok, die in de jaren zeventig en tachtig een groot aandeel had in de opkomende Zwarte vrouwenbeweging. Daarnaast vind je er boeken, tijdschriften, werk van vrouwelijke fotografen die hun tijd vastlegden, en talloze affiches, vaandels, spandoeken en buttons die de 'tweede feministische golf' weerspiegelen. Het materiaal is beschikbaar voor bruikleen door musea en door iedereen op aanvraag te raadplegen in de studiezaal en bibliotheek.
En dan is dus nog de negentigste verjaardag die Atria dit jaar viert. Hoe? Karin: "We zijn er ontzettend trots op dat we al zo’n lange geschiedenis hebben en willen daar graag goed aandacht aan besteden. Maar de verhuizing vraagt natuurlijk veel tijd en energie. Daarom kiezen we niet voor één groot jubileummoment, maar voor meerdere activiteiten voor verschillende groepen gedurende het jaar. Zo organiseren we lezingen en bijeenkomsten, een conferentie Gender in beleid en een bijzondere affichetentoonstelling met oud én nieuw werk."
Intussen gaat Atria stug door met het volvoeren van haar missie – zo loopt er nu een onderzoek naar gendergerelateerd geweld en naar gezondheidsactivisme in relatie tot de menopauze en transgender zorg. Allemaal met als doel, aldus Karin, "om de positie van vrouwen in al hun diversiteit te versterken en zo bij te dragen aan een inclusieve en rechtvaardige maatschappij. Want een wereld waarin we in vrijheid en gelijkheid kunnen samenzijn, is in het voordeel van iedereen."
